Ανάληψη Κυπριακής Προεδρίας: Δεδομένα, προκλήσεις και προϊστορία

Η ανάληψη της εξάμηνης Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης από την Κυπριακή Δημοκρατία δεν είναι μια «προεδρία της Ευρώπης» με την έννοια της κεντρικής εκτελεστικής εξουσίας. Σε έναν τόσο πολύπλοκο οργανισμό η κάθε λέξη έχει σημασία και δυστυχώς χάρην ευκολίας ή απλοποίησης κινδυνεύουμε να χάσουμε το νόημα. Η ανάληψη της προεδρίας δεν είναι επίτευγμα της κυβέρνησης Χριστοδουλίδη και δεν μας βάζει σε κάποια θέση ουσιαστικής κανονιστική ισχύος. Είναι, όμως, ένα από τα πιο κρίσιμα θεσμικά πόστα της Ένωσης και επίτευγμα της κυβέρνησης δύναται να είναι η επιτυχής διεκπαιρέωση της, όπως δηλαδή έκανε (πολύ πιο αθόρυβα) η κυβέρνηση Χριστόφια το 2012.

Τι σημαίνει η Προεδρία και ποιος είναι ο πυρήνας της αποστολής της

Η Προεδρία είναι πρωτίστως θεσμική ευθύνη διακυβέρνησης της διαδικασίας. Το προεδρεύον κράτος αναλαμβάνει να:

• Προεδρεύει στις συνθέσεις του Συμβουλίου (ανά τομέα πολιτικής) και σε εκατοντάδες τεχνικές επιτροπές και ομάδες εργασίας.

• Θέτει την ατζέντα και ιεραρχεί φακέλους: αποφασίζει τι «ανεβαίνει» πολιτικά, τι ωριμάζει τεχνικά και πότε.

• Λειτουργεί ως έντιμος διαμεσολαβητής (honest broker) μεταξύ αντικρουόμενων εθνικών θέσεων, αναζητώντας συμβιβασμούς.

• Εκπροσωπεί το Συμβούλιο στις διαπραγματεύσεις με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ώστε να επιτευχθούν συμφωνίες για νομοθετικές πράξεις (που βάσει της νενομισμένης διαδικασίας προτείνει η Επιτροπή και εγκρίνουν/αναδιαμορφώνουν Συμβούλιο και Κοινοβούλιο).

Η επιρροή της Προεδρίας είναι σημαντική, αλλά έχει συγκεκριμένα όρια: δεν αντικαθιστά την πρωτοβουλία της Επιτροπής και δεν μπορεί να «επιβάλλει» πολιτικές επιλογές στα κράτη-μέλη. Η δύναμή της είναι κυρίως διαδικαστική και πολιτική: διαμόρφωση ατζέντας και συμβιβαστικών κειμένων - εκεί όπου δοκιμάζεται η καθοριστική ικανότητα να «κλειδώνουν» συμφωνίες.

Πώς λειτουργεί στην πράξη: 6 μήνες που κρίνονται στην προετοιμασία

Η εξάμηνη διάρκεια μοιάζει σύντομη, αλλά το πραγματικό έργο είναι αποτέλεσμα πολυμήνης (συχνά πολυετούς) προετοιμασίας. Η κυπριακή κυβέρνηση ξεκίνησε ήδη από την ανάληψη των καθηκόντων της τις προετοιμασίες και ο δημόσιος τομέας έχει ενισχυθεί με δεκάδες προσλήψεις ειδικού προσωπικού σε κάθε τομέα για την κάλυψη των αναγκών. Η Προεδρία λειτουργεί μέσα από το σύστημα των «τρίο προεδριών»: τρεις χώρες χαράσσουν κοινό 18μηνο προσανατολισμό για συνέχεια και θεσμική μνήμη. Η Κύπρος, στο τρίο Πολωνία–Δανία–Κύπρος, καλείται να ολοκληρώσει μια αλυσίδα προτεραιοτήτων, ενώ ταυτόχρονα να δώσει το δικό της πολιτικό στίγμα.

Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η επιτυχία μετριέται σε δύο επίπεδα:

1. Τεχνική-θεσμική απόδοση (πόσοι φάκελοι προχωρούν, πόσες συμφωνίες κλείνουν, πόσο ομαλά λειτουργούν οι διαδικασίες),

2. Πολιτικό αποτύπωμα (σε ποιους τομείς πέφτει το βάρος, ποιες συμμαχίες χτίζονται, πώς αναδεικνύονται στρατηγικά ζητήματα).

Οι πυλώνες που όρισε η κυβέρνηση Χριστοδουλίδη

Το κυπριακό αφήγημα για την Προεδρία συνοψίζεται στο μότο «An Autonomous Union. Open to the World.», το οποίο μεταφράζεται σε μια προσπάθεια να συνδεθούν η ευρωπαϊκή ανθεκτικότητα στο εσωτερικό με μια πιο ενεργητική εξωτερική παρουσία. Οι βασικοί πυλώνες που τέθηκαν είναι:

1. Αυτονομία μέσω Ασφάλειας, Αμυντικής Ετοιμότητας και Ετοιμότητας Αντιμετώπισης Κρίσεων
   Η Κύπρος τοποθετεί στην κορυφή την ασφάλεια και την ανθεκτικότητα: από τη διαχείριση κρίσεων έως την αμυντική ετοιμότητα, σε μια περίοδο που η ευρωπαϊκή πολιτική επαναπροσδιορίζει τι σημαίνει «στρατηγική αυτονομία».

2. Αυτονομία μέσω Ανταγωνιστικότητας
   Η έννοια της αυτονομίας δεν παρουσιάζεται μόνο ως γεωπολιτική, αλλά και ως οικονομική: παραγωγικότητα, επενδύσεις, λειτουργικότητα της ενιαίας αγοράς, και πολιτικές που θωρακίζουν την ευρωπαϊκή οικονομία σε έναν πιο ανταγωνιστικό κόσμο.

3. Ανοικτή στον Κόσμο, Αυτόνομη Ευρώπη
   Ο συνδυασμός «ανοικτότητα» και «αυτονομία» είναι πολιτικά ενδιαφέρων: επιδιώκει να αποφύγει την εντύπωση ενός κλειστού, αμυντικού ευρωπαϊκού μπλοκ, προτάσσοντας ταυτόχρονα την ικανότητα της ΕΕ να δρα με στρατηγική συνοχή.

4. Ένωση Αξιών που δεν αφήνει κανέναν πίσω
   Εδώ εντάσσονται κοινωνικές και θεσμικές προτεραιότητες: συνοχή, δικαιώματα, πρόσβαση και ισοτιμία, αλλά και η ευρύτερη νομιμοποίηση της ευρωπαϊκής πολιτικής σε ένα περιβάλλον όπου η κοινωνική ανισότητα και η πόλωση δοκιμάζουν την εμπιστοσύνη στους θεσμούς.

5. Μακροπρόθεσμος προϋπολογισμός για μια Αυτόνομη Ένωση
   Η συζήτηση για τον επόμενο πολυετή προϋπολογισμό λειτουργεί ως «κλειδί» για να γίνουν πράξη οι υπόλοιπες φιλοδοξίες. Η Κύπρος επιχειρεί να συνδέσει την πολιτική αυτονομία με τους αναγκαίους οικονομικούς πόρους.

Συνολικά, οι πυλώνες επιχειρούν να δώσουν ένα συνεκτικό σχήμα: ασφάλεια + ανταγωνιστικότητα + διεθνής ρόλος + αξίες/συνοχή + χρηματοδοτική βάση.

Το προηγούμενο της «επιτυχημένης» Προεδρίας Χριστόφια (2012)

Η πρώτη κυπριακή Προεδρία το 2012 πραγματοποιήθηκε σε μια εξαιρετικά δυσμενή συγκυρία: στην καρδιά της κρίσης της ευρωζώνης, με έντονη αβεβαιότητα για τη σταθερότητα του ευρωπαϊκού οικοδομήματος και με το Κυπριακό να επηρεάζει το διπλωματικό κλίμα. Παρά τα προεξοφλημένα ερωτήματα και τις επιφυλάξεις, η προεδρία εκείνη κατέγραψε θετική αξιολόγηση σε θεσμικό επίπεδο: η Κύπρος αναγνωρίστηκε ότι λειτούργησε αποτελεσματικά ως διαμεσολαβητής, διαχειρίστηκε τη διαδικασία και συνέβαλε στην πρόοδο δύσκολων φακέλων σε περίοδο υψηλής πίεσης.

• Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο την περιέγραψε ρητά ως «επιτυχημένη προεδρία μικρής χώρας», με έμφαση στο ότι “κέρδισε” θεσμική συνεργασία και κοινωνική διάσταση.

• Στον πυρήνα των “χειροπιαστών” αποτελεσμάτων, συχνά αναφέρεται η πρόοδος/συμφωνία στο Single Supervisory Mechanism (SSM) ως κομβικό βήμα προς την τραπεζική ένωση, με αναλύσεις να σημειώνουν ρόλο της κυπριακής προεδρίας στη διαδικασία.

Το μάθημα του 2012 είναι κρίσιμο: για μικρά κράτη-μέλη, η επιτυχία δεν κρίνεται από το αν «επιβλήθηκαν» οι εθνικές προτιμήσεις, αλλά από το αν η χώρα έγινε αξιόπιστος θεσμικός διαχειριστής που παράγει συμφωνίες, μειώνει τριβές και αυξάνει τη συνοχή.

Η διεθνής δημοσιογραφική ανάγνωση των κυπριακών προεδριών έχει μια σταθερή επαναληπτικότητα. Το 2012, η κυρίαρχη γραμμή στον ξένο τύπο κινήθηκε γύρω από:

• την αμφιβολία για τη διαχειριστική ικανότητα ενός μικρού κράτους σε εποχή κρίσης,

• το πώς οι εντάσεις με την Τουρκία και το Κυπριακό μπορούν να επηρεάζουν το πολιτικό κλίμα,

• την οικονομική ευαλωτότητα της περιόδου και το πώς αυτή αντανακλάται στη θεσμική αξιοπιστία.

Το 2026, η ανάγνωση μετατοπίζεται. Το εξάμηνο παρουσιάζεται ως σαφώς πιο γεωπολιτικό: η ευρωπαϊκή ατζέντα περιστρέφεται γύρω από την ασφάλεια, τον πόλεμο στην Ουκρανία, τις σχέσεις ΗΠΑ-ΕΕ που ήδη δοκιμάζονται έντονα, την ανθεκτικότητα, τις μεταναστευτικές πιέσεις και την ενεργειακή και περιφερειακή σταθερότητα. Σε αυτό το περιβάλλον, η Κύπρος προβάλλεται διεθνώς ως:

• γέφυρα προς την Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή,

• κράτος-μέλος που μπορεί να προσθέσει «περιφερειακή πυξίδα» σε ευρωπαϊκές προτεραιότητες,

• αλλά και χώρα της οποίας το γεωπολιτικό περιβάλλον (και η σχέση με την Τουρκία) παραμένει παράγοντας που ο τύπος δεν αγνοεί.

Η ουσία είναι ότι ο διεθνής τύπος τείνει να «μετρά» την Κύπρο με τρεις σταθερούς δείκτες: ικανότητα διαχείρισης, γεωπολιτική θέση και το υπόστρωμα των ελληνοτουρκικών/Κυπριακού.

Τι θα κρίνει το αποτύπωμα της Κυπριακής Προεδρίας

Η Κυπριακή Δημοκρατία μπαίνει στην εξάμηνη Προεδρία με ένα διπλό στοίχημα: να αποδώσει θεσμικά (εκεί όπου μετράει η μεθοδικότητα, η τεχνική επάρκεια και η ικανότητα συμβιβασμών) και να αφήσει πολιτικό αποτύπωμα σε μια περίοδο που η Ευρώπη αναζητά νέες ισορροπίες ανάμεσα σε ασφάλεια, οικονομία, διεθνή ρόλο και κοινωνική συνοχή. Παράλληλα, δοκιμάζεται και η θέση της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μετά από μια περίοδο αποξένωσης λόγω δημοκρατικών ελλειμάτων, ζητημάτων διαφθοράς και "διφορούμενων" επιλογών στις διεθνείς μας σχέσεις.

Η προοπτική για την Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ είναι συνολικά ευκαιρία υψηλής προβολής αλλά και υψηλού ρίσκου, γιατί συμπίπτει με μια περίοδο όπου η ευρωπαϊκή ατζέντα είναι «βαριά» και γεωπολιτικά φορτισμένη: Ουκρανία/ασφάλεια, διεύρυνση, Μεσόγειος–Μέση Ανατολή, μεταναστευτικές πιέσεις και ο επόμενος μακροπρόθεσμος προϋπολογισμός.

Γιατί η συγκυρία είναι ευνοϊκή (οι ευκαιρίες):

1) Η Κύπρος μπορεί να “κλειδώσει” αφήγημα γεωπολιτικής γέφυρας.
Η ίδια η έναρξη της προεδρίας συνοδεύτηκε από ισχυρό συμβολισμό: παρουσία Ζελένσκι, φον ντερ Λάιεν και Costa, αλλά και η ανάδειξη της Ανατολικής Μεσογείου με συμμετοχές/αναφορές σε περιφερειακούς ηγέτες. Αυτό ενισχύει τη δυνατότητα της Λευκωσίας να προβάλλει ρόλο κόμβου για την περιφερειακή σταθερότητακαι την ευρωπαϊκή εμπλοκή στη Μέση Ανατολή.

2) “Κουμπώνει” με τις ευρωπαϊκές προτεραιότητες του κύκλου 2024–2029.
Το κεντρικό μότο της κυπριακής προεδρίας («An Autonomous Union – Open to the World») και οι πυλώνες (ασφάλεια/ετοιμότητα, ανταγωνιστικότητα, ανοικτότητα, αξίες/συνοχή, long-term budget) είναι συμβατοί με το βασικό ρεύμα της ΕΕ αυτή τη στιγμή: περισσότερη ανθεκτικότητα στο εσωτερικό, περισσότερη στρατηγική ικανότητα προς τα έξω.

3) Η διεύρυνση μπορεί να δώσει “χειροπιαστό αποτέλεσμα”.
Η Λευκωσία έχει ήδη τοποθετήσει ψηλά την Ουκρανία και τη Μολδαβία, αλλά και τη δυναμική προς τα Δυτικά Βαλκάνια. Εφόσον υπάρξουν έτοιμοι φάκελοι, μια προεδρία κερδίζει πόντους όταν “παράγει βήματα” (κεφάλαια, αποφάσεις-ορόσημα, χρονοδιαγράμματα).

Τι απειλεί την επιτυχία (οι κίνδυνοι):

1) Υπερφόρτωση ατζέντας.
Το εξάμηνο συμπίπτει με πολλαπλές κρίσεις και ταυτόχρονα με δύσκολους θεσμικούς/δημοσιονομικούς φακέλους. Ο κίνδυνος είναι να υπάρχουν μεγάλες φιλοδοξίες αλλά περιορισμένη “χωρητικότητα” για κλεισίματα.

2) Η Τουρκία/Κυπριακό ως μόνιμο υπόστρωμα.
Ακόμη κι αν η Προεδρία επιδιώξει να μην «εθνικοποιήσει» την ατζέντα, οι σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας, η συζήτηση για αμυντικά εργαλεία/χρηματοδότηση και τα πολιτικά μηνύματα για λύση του Κυπριακού παραμένουν παράγοντας τριβής που ο διεθνής τύπος παρακολουθεί στενά.

3) Μεσογειακά μέτωπα που αλλάζουν γρήγορα.
Η “γέφυρα” προς τη Μέση Ανατολή είναι πλεονέκτημα, αλλά ενέχει και παγίδες: γεγονότα στην περιοχή μπορούν να ανατρέψουν προτεραιότητες μέσα σε εβδομάδες, άρα απαιτείται ευελιξία και καθαρή ιεράρχηση. Οι κυπριακές πρωτοβολίες σχετικά με τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και τη Βόρειο Αφρική, παρακολουθούνται τώρα στενότερα από ποτέ.

Με απλά λόγια: η Προεδρία δεν είναι σκηνή για μεγάλες μονομερείς εξαγγελίες. Είναι ένας μηχανισμός ισχύος μέσω συντονισμού. Και ακριβώς επειδή είναι μηχανισμός, μια μικρή χώρα μπορεί να φανεί «μεγάλη» (μακριά από δηλώσεις "μικρομεγαλισμού") — όταν καταφέρνει να κάνει την Ένωση να λειτουργεί.